Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Jedną z najbardziej znanych metod leczenia zaburzeń psychicznych jest psychoterapia. Istnieje wiele modeli psychoterapii opartych na odmiennych założeniach teoretycznych. Badania nad jej efektami jasno jednak wskazują, że niezależnie od wybranej formy pomocy pacjenci poddani psychoterapii uzyskują znaczną poprawę w zakresie funkcjonowania i zmniejszenia się nasileniaodczuwanych objawów.

Psychoterapia służy usunięciu cierpienia pacjenta, Jest procesem, w którym oddziaływania terapeuty prowadzą do wywołania u pacjenta takich stanów, które umożliwią mu zrozumienie własnych przeżyć oraz uwolnienie się od nich. Psychoterapia pozwala na zrozumienie przyczyn swoich trudności i uczy kontroli nad własnym życiem. Jest to proces rozciągnięty w czasie, składa się z etapów, zróżnicowanych ze względu na odmienne sposoby oddziaływań oraz odmienne ich skutki.

W modelu transteoretycznym psychoterapii opracowanym przez Procharską i DiClemente uwzględnione zostały róznice między głównymi szkołami psychoterapii oraz jednocześnie podkreślone ich wspólne elementy. Model ten opisuje proces psychoterapii, ukazuje jego etapy oraz przybliża czynniki potrzebne do osiągnięcia zmiany. Najważniejsze pojęcia w modelu transteoretycznym to:

Etapy zmiany, czynniki prowadzące do zmiany i poziom zmiany.

Wyróżnia się 4 etapy zmiany:

  • etap przedkontenplacyjmy
  • etap namysłu
  • etap działania
  • etap utrzymywania zmiany

W 1 etapie osoba nie jest świadoma swego problemu i nie odczuwa potrzeby pracy nad sobą. Informacje o problemie udzielane przez otoczenie są odrzucane lub nie docierają do osoby. Osoba zaprzecza swoim niepowodzeniom lub przypisuje je czynnikom zewnętrznym. Taka osoba na pewno nie zgłosi się na terapię dobrowolnie. Odczuwa wprawdzie dyskomfort psychiczny, lecz nie czuje się zobligowana do szukania pomocy. Rozpoczynając z różnych względów leczenie, głównie przez naciski otoczenia, odczuwa przymus i z trudem angażuje się w proces terapii.

W 2 etapie pacjent zaczyna zdawać sobie sprawę ze swoich trudności. Uświadamia sobie , że sam jest przyczyną swoich porażek i cierpienia. Na tym etapie trwają poszukiwania przyczyn własnych problemów, ujawnianie bolesnych i nieświadomych konfliktów i trudności. Pacjent uwalnia się od przykrych emocji, pracuje nad mechanizmami obronnymi, zwiększa swój wgląd w naturę swoich problemów. Rozpoczyna poszukiwanie sposobów ich rozwiązania, wyjścia z sytuacji trudnych.

3 etap działania cechuje się gotowością osoby do zmian, zmiany te dotyczą zarówno drobnych spraw, jak i poważniejszych, także realnych sytuacji. Dzieje się tak, gdyż zrozumienie przyczyn problemu prowadzi do poszukiwania prób rozwiązania go oraz prób konkretnych działań. Udane zmiany podnoszą poczucie wartości pacjenta, dają odczucie kontroli zdarzeń. Sukcesy w terapii zwiększają motywację pacjenta do leczenia i poprawiają jego funkcjonowanie w różnych sferach życia.

W 4 etapie – utrzymywania zmian zdarzają się porażki, powrót do dawnych metod działania. Dzieje się tak, gdyż zmiany w postępowaniu nie są łatwe, wymagają kontrolowania dawnych nawyków, nauki nowych umiejętności. Jest to proces wymagający niekiedy znacznego wysiłku, nie zawsze też otoczenie pacjenta odnosi się do nich ze zrozumieniem. Nowe zachowania mogą być także nieskuteczne. W okresie tym pacjent wymaga wsparcia oraz możliwości odreagowania trudnych emocji związanych z nieudanymi próbami zmiany.

Na podstawie analizy 18 systemów terapeutycznych wyodrębniono 10 czynników powodujących zmiany. Są to:

  • poszerzenie świadomości
  • zmiana oceny samego siebie
  • zmiana oceny otoczenia
  • uwolnienie od siebie
  • uwolnienie od otoczenia
  • przewarunkowanie
  • kontrola bodzca
  • kontrolowanie konsekwencji
  • dramatyczne przezycia związane z ulgą
  • relacja pomagania

Poszerzanie świadomości. W zasadzie każdy model terapii oparty jest na dążeniu do wzrostu samoświadomości pacjenta. W procesie terapii pacjent uświadamia sobie swoje emocje, mysli i pragnienia. Staje się świadomy stosowanych mechanizmów obronnych, pobudek nim kierujących, konsekwencji swoich działań. Poszerzanie świadomości odbywa się za pomocą takich technik, Jak: interpretacja, sprzężenie zwrotne czy psychoedukacja.

Zmiana oceny samego siebie. Zmiana ta polega na nowej ocenie swoich problemów i zmianie oceny przyczyn tych problemów. Dotyczy także sposobów ich usunięcia, oceny zysków i strat, jakie mogą wyniknąć z podjęcia się nowych działań.

Zmian oceny otoczenia polega na uzyskaniu nowej oceny relacji pacjenta z jego otoczeniem. Pacjent na nowo ocenia swój wpływ na otoczenie oraz wpływ swojego otoczenia na siebie. Zazwyczaj wpływ otoczenia na swoje postępowanie jest przeceniany, natomiast rola własnej osoby w postępowaniu innych ludzi jest znacząco niedoceniana.

Uwolnienie się od siebie. Podstawową zdolnością człowieka jest dokonywanie wyborów. Jest to duża odpowiedzialność, ponieważ każdy wybór budzi lęk przed jego konsekwencjami negatywnymi. Uwolnienie się od swoich lęków i innych nieadekwatnych emocji pozwala na swobodne poszukiwanie nowych rozwiązań, zawiera w sobie zgodę na przezywanie także nieprzyjemnych emocji, kiedy wybór okaże się nieskuteczny lub mało efektywny. Uwolnienie się od siebie oznacza także świadomą rezygnację z nierealistycznych pragnień i niemożliwych do osiągnięcia celów.

Uwolnienie od otoczenia to działania , które mają na celu zmniejszenie wpływu otoczenia na działanie jednostki. Odbywa się to poprzez wzmocnienie siły pacjenta do przeciwstawiania się tym wpływom oraz przez dołączanie do rozmaitych grup czy organizacji chroniących prawa człowieka.

Przewarunkowanie. Dotyczy przewarukowania związków między bodzcem a reakcjami, w sytuacjach, gdy bodziec kontroluje uwarunkowane reakcje jednostki. Polega na uswiadomieniu sobie procesu uwarunkowania oraz nauce pozytywnych reakcji na bodzce, które dotąd wywoływały reakcje negatywne.

Kontrola bodzca. Pewne sytuacje same w sobie mogą być dla pacjenta źródłem zagrożenia – np. przebywanie w towarzystwie pijących osób zagraża trzeźwości leczącego się alkoholika. Unikanie takich bodzców czy sytuacji obniża napięcie z nimi związane.

Kontrolowanie konsekwencji zachowania. Większość zachowań podlega kontroli poprzez konsekwencje, jakie z nich wynikają. Nagradzanie lub karanie prowadzi do powtarzania lub unikania danych zachowań. Pacjent również sam jest w stanie udzielać sobie nagród za korzystne zachowania lub kar za zachowania niepożądane.

Dramatyczne przeżycia. Są to: odreagowanie emocjonalne trudnych przeżyć, ale również zdarzenia występujące w aktualnym życiu pacjenta, np. silny strach, wzruszenie lub głębokie poczucie winy związane z własnym udziałem w zdarzeniu.

Relacja pomagania. Znaczenie relacji terapeutycznej między pacjentem a terapeutą potwierdzają niemal wszystkie kierunki psychoterapii, traktując ją jako czynnik leczący. Ten rodzaj relacji dostarcza także pozytywnej akceptacji, zrozumienia i wsparcia ze strony innej osoby, może także pobudzać do zmiany.

Omówione czynniki prowadzą do wywołania zmian pozytywnych dla zdrowia pacjenta. Psychoterapia pomaga w rozwiązaniu problemów natury psychologicznej oraz wynikających z nich trudności zdrowotnych. Problemy te można podzielić na:

  • objawy i problemy uwarunkowane sytuacjami zewnętrznymi
  • nieprzystosowawcze schematy poznawcze
  • aktualne konflikty interpersonalne
  • konflikty w rodzinie i innych systemach
  • konflikty intrapsychczne

W zależności od rodzaju problemów i postawionej diagnozy terapeuta może zastosować 3 strategie:

  • wybór najłatwiejszej zmiany
  • wybór zmiany, która wydaje się kluczowa dla rozwiązania problemów pacjenta
  • czy tez wybór rodzaju zmiany, która będzie miała największy wpływ na funkcjonowanie pacjenta, dotyczy to zwłaszcza osób z zaburzeniami funkcjonowania na wielu poziomach.

Na podstawie przeprowadzonych badan autorzy omawianej koncepcji określili na jakich etapach terapii występują dane czynniki prowadzące do zmiany. Na etapie niewiedzy wszystkie wymienione czynniki pojawiają się znacznie rzadziej, niż w pozostałych etapach. Na etapie namysłu najczęściej pojawia się poszerzanie świadomości i jego dotyczy głównie praca terapeutyczna. W 3 etapie pojawia się zmiana oceny samego siebie, a na etapie działania ważne są: uwalnianie od otoczenia, przewarunkowywanie, kontrola reakcji i kontrola bodzca oraz relacja pomagania. W utrzymaniu zmiany ważne jest przewarunkowywanie i kontrola bodzców.

Przedstawiony model transteoretyczny ukazuje najważniejsze zmienne procesu psychoterapii i zależności zachodzące między nimi. Warto pamiętać, że proces psychoterapii, bez względu na stosowane podejście teoretyczne, przebiega w zbliżony do przedstawionego sposób.