Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Podstawę prawną, w oparciu o którą ustalane jest prawo do świadczeń pieniężnych w formie zasiłków dla opiekunów osób niepełnosprawnych, stanowią przepisy ustawy z 04 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567) zwanej dalej „ustawą”. Ustawa stanowi realizację wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 05 grudnia 2013 r., sygn. K 27/13 (Dz. U. z 2013 r., poz. 1557), którym Trybunał zakwestionował zgodność z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przepisów art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z 07 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), a którymi to przepisami z 01 lipca 2013 r. wygaszono z mocy prawa decyzje przyznające opiekunom dorosłych osób niepełnosprawnych świadczenia pielęgnacyjne, przyznane na dotychczasowych zasadach. Celem jest przywrócenie opiekunom osób niepełnosprawnych niekonstytucyjnie odebranych im świadczeń wraz z wyrównaniem, należnym od dnia wygaśnięcia decyzji przyznających świadczenia pielęgnacyjne (tj. od 01 lipca 2013 r.) do dnia poprzedzającego wejście w życie ustawy (tj. 14 maja 2014 r.), powiększonym o odsetki naliczone do dnia wejścia w życie ustawy, w wysokości odsetek ustawowych. Kryteria, od których spełnienia uzależnione zostało prawo do zasiłku dla opiekunów, określone zostały w art. 2 ustawy. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy, zasiłek dla opiekuna przysługuje osobie, jeżeli decyzja o przyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasła z mocy prawa na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548 oraz z 2013 r. poz. 1557) z 1 lipca 2013 r. Na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy zasiłek dla opiekuna przysługuje:

  1. za okresy od 1 lipca 2013 r. do dnia poprzedzającego dzień wejścia w życie ustawy, w których osoba spełniała warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, z późn. zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r.;
  2. od dnia wejścia w życie ustawy, jeżeli osoba spełnia warunki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego określone w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r.

Zgodnie z art. 2 ust. 3 i 4 ustawy zasiłek dla opiekuna za okresy, o których mowa w ust. 2 pkt 1, przysługuje wraz z odsetkami ustalonymi w wysokości odsetek ustawowych, określonej przepisami prawa cywilnego, które przysługują do dnia wejścia w życie ustawy. W myśl art. 2 ust. 5 ustawy zasiłek dla opiekuna nie przysługuje za okresy, w których:

  1. osobie ubiegającej się o zasiłek dla opiekuna zostało ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego lub
  2. na osobę wymagającą opieki innej osobie zostało ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego.

W myśl art. 2 ust. 6 ustawy zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do zasiłku dla opiekuna w okresie od 1 lipca 2013 r. do dnia złożenia wniosku o ustalenie zasiłku dla opiekuna. Na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy postępowanie w sprawie ustalenia prawa do zasiłku dla opiekuna organ ustalający prawo do świadczeń pielęgnacyjnych wszczyna na wniosek osoby ubiegającej się o zasiłek dla opiekuna, ale wniosek może być złożony nie później niż w terminie 4 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy.

Odnośnie przyznania prawa do zasiłku dla opiekuna w sytuacji pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim, należy brać pod uwagę cel ustawy, jakim jest przywrócenie świadczeń osobom, które miały przyznane świadczenia pielęgnacyjne na poprzednich zasadach i w dalszym ciągu spełniają te same warunki, od których było uzależnione prawo do tych świadczeń. Przyczyną bowiem, dla której Trybunał Konstytucyjny zakwestionował art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych, było naruszenie zasady ochrony praw nabytych osób, które na podstawie ostatecznej decyzji administracyjnej miały przyznane prawo do świadczeń pielęgnacyjnych. Tak więc rozpatrując sprawę przyznania prawa do zasiłku dla opiekuna, można odmówić świadczenia tylko wtedy, gdy sytuacja uległa zmianie (po dniu wygaśnięcia decyzji w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego) w stosunku do tej sytuacji, która była podstawą uprzednio przyznanych świadczeń. Jeżeli natomiast stan faktyczny nie uległ żadnej istotnej zmianie, nie ma podstaw do odmowy przywrócenia odebranych świadczeń. Odnośnie spełnienia warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych, w jej brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r., przypomnieć należy, że na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dniu 31 grudnia 2012 r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało: 

  1. matce albo ojcu, 
  2. innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 
  3. opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. 

W myśl art. 17 ust. 1a tej ustawy osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 4 pkt 2 lit. a wskazanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym ostatnim zakresie wskazać należy na ugruntowane w ówczesnym orzecznictwie sądowym stanowisko, wedle którego, małżonek osoby wymagającej opieki zalicza się do kręgu osób uprawnionych, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Istniejącą pomiędzy małżonkami więź prawną, uregulowaną w art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sądy administracyjne zgodnie uznawały za obowiązek alimentacyjny (zob. m.in. wyroki NSA: z 20 września 2013 r., sygn. I OSK 2796/12, z 20 września 2013 r., sygn. I OSK 2623/12, czy też z 09 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1196/12. Powyższy pogląd różnych składów orzekających NSA dobitnie potwierdza także uchwała składu 7 sędziów NSA z 9 grudnia 2013 r., sygn. I OPS 5/13, w której wyraźnie zaliczono małżonków do kręgu osób objętych obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taka interpretacja więzi pomiędzy małżonkami dominuje także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (uchwała SN z 5 października 1982r. sygn. II CZP 38/82). Należy zatem uznać, że również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu z 31 grudnia 2012 r.) łączył prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącym art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w jej poprzednim brzmieniu, panuje także ugruntowany pogląd, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a tej ustawy nie ma zastosowania w przypadku, gdy z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne występuje małżonek osoby wymagającej opieki (tak: wyrok NSA z 20 września 2013 r., sygn. I OSK 2623/12, w którym sąd wyjaśnił, że powyższy przepis powinien być rozumiany w ten sposób, iż „normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim, ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji”).