Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Zgodnie z polskim prawem każdy człowiek w chwili uzyskania pełnoletniości (tj. ukończenia 18 lat) zyskuje pełną zdolność do czynności prawnych. Z założenia jest więc zdolny do kierowania swoim postępowaniem, w tym do dokonywania czynności kształtujących jego prawa i obowiązki. Małoletni którzy ukończą 13 rok życia uzyskują ograniczoną zdolność do czynności prawnych, a co za tym idzie ważność dokonanej przez nich czynności prawnej polegającej na zaciągnięciu zobowiązania lub rozporządzeniu swoim prawem zależna jest od zgody przedstawiciela ustawowego. Co do zasady czynność prawna dokonana przez osobę nieposiadającą zdolności do czynności prawnych jest nieważna, jednak w przypadku gdy osoba taka zawarła umowę uznawaną za powszechnie zawieraną w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego umowa taka staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych.

Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską. Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności nadużywania alkoholu lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę. Należy pamiętać, że wniosek o ubezwłasnowolnienie może zostać pozytywnie rozpatrzony jedynie w przypadku zaistnienia wymienionych wyżej powodów. Zgłoszenie wniosku w złej wierze lub lekkomyślnie podlega karze grzywny.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie zgłosić można do Sądu Okręgowego Wydziału Cywilnego – Rodzinnego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania (w razie jego braku miejsca pobytu) osoby, której dotyczy. Dokonać tego może:

  • małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie;
  • jej krewni w linii prostej oraz rodzeństwo;
  • jej przedstawiciel ustawowy.

Krewni osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, nie mogą zgłaszać tego wniosku, jeżeli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe można zgłosić już na rok przed dojściem do pełnoletniości osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Uczestnikami postępowania o ubezwłasnowolnienie są z mocy samego prawa prócz wnioskodawcy:

  • osoba, której dotyczy wniosek;
  • jej przedstawiciel ustawowy;
  • małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Organizacje pozarządowe, do których zadań statutowych należy ochrona praw osób niepełnosprawnych, udzielanie pomocy takim osobom lub ochrona praw człowieka, mogą wstąpić do postępowania w każdym jego stadium. Po wpłynięciu wniosku sąd podejmuje odpowiednie czynności. Niezwłocznie po wszczęciu postępowania powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. W tym celu może zarządzić przymusowe sprowadzenie tej osoby na rozprawę albo wysłuchać ją przez sędziego wyznaczonego. Na postanowienie sądu o przymusowym sprowadzeniu osoby na rozprawę przysługuje zażalenie. Wysłuchanie powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz - w zależności od stanu zdrowia osoby, która ma być wysłuchana - biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa. Ewentualną niemożność porozumienia się z osobą, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, stwierdza się w protokole po wysłuchaniu biegłego lekarza i psychologa uczestniczących w posiedzeniu. Jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu, przy wszczęciu lub w toku postępowania, ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Doradcą tymczasowym należy ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego lub inną osobę bliską, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie wzgląd na dobro osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie. Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo. Na postanowienie w przedmiocie ustanowienia lub odwołania doradcy tymczasowego przysługuje zażalenie. Po ustaleniu, iż w danym przypadku zachodzą przesłanki do ubezwłasnowolnienia sąd wydaje stosowne postanowienie, od którego może odwołać się osoba ubezwłasnowolniona nawet wówczas, gdy miała ustanowionego doradcę tymczasowego lub kuratora. W razie ustania przyczyn, dla których orzeczono ubezwłasnowolnienie sąd może uchylić orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu lub zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe. Z wnioskiem o uchylenie lub o zmianę ubezwłasnowolnienia może wystąpić sam ubezwłasnowolniony, a w przypadku uzyskania odpowiednich informacji sąd może dokonać tego z urzędu.

(Opracowano na podstawie Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 oraz Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296)