Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Ziemia złotoryjska zamieszkiwana była przez ludzi od dawna: najstarsze ślady pobytu człowieka na tych terenach pochodzą z neolitu; z tego okresu w Jerzmanicach, Wilkowie i Nowym Kościele odnaleziono kamienne siekierki, toporki oraz motyki. Natomiast ślady okresu wczesnośredniowiecznego pochodzące z VI - XII wieku odkryto w Kozowie i Rokitnicy. Pierwsza osada na terenie Złotoryi na pewno istniała już przed końcem XII wieku na Kopaczu. Tam w okresie rozkwitu górnictwa, a więc w latach 1180-1240 wydobywano od 24 do 48 kg złota rocznie.

Do rozwoju górnictwa i osadnictwa przyczynił się w dużym stopniu książę Henryk Brodaty, który prowadząc akcję kolonizacyjną – ściągał na Śląsk górników, rzemieślników, kupców i rolników. W wyniku tych działań powstało zapewne osiedle górnicze na górze Mikołaja, a niedługo potem większa osada, która otrzymała nazwę AURUM, czyli ZŁOTO wskazując jednoznacznie na intensywną eksploatacje złotonośnych złóż. Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Złotoryi było nadanie osadzie praw miejskich na prawie magdeburskim w roku 1211 przez księcia Henryka Brodatego. Według zachowanych źródeł historycznych akt ten stanowił pierwszy przypadek wprowadzenia takich praw miejskich na Śląsku. Należy podkreślić, że niewiele miast w Europie Środkowej może wykazać się metryką wskazującą ośmiusetletnie posiadanie praw miejskich. Swoje powstanie oraz rozwój Złotoryja zawdzięcza zarówno dogodnemu położeniu na ważnym szlaku handlowym z Wrocławia do Lipska, jak i złotonośnym piaskom naniesionym w okolice Złotoryi przez pra-Bóbr i jego dopływy przed milionami lat.

Kiedy w pierwszej połowie XIII wieku pierwsze oddziały zwiadowcze dziesięciotysięcznej armii mongolskiej pojawiły się na ziemiach polskich wiadomo było, że walna bitwa jest tylko kwestią czasu. Doszło do niej 9-tego kwietnia 1241 roku pod Legnicą. W niezwykle krwawej rozprawie, w której śmierć poniósł książę Henryk Pobożny wzięło udział również kilkuset mieszkańców Złotoryi i okolic, przede wszystkim górników, z których większość zginęła w walce. Najazd mongolski zamknął w Złotoryi najlepszy okres górnictwa złota. W wieku XIV książęta legniccy nadali miastu wiele przywilejów, dzięki którym mogło rozwijać się browarnictwo i sukiennictwo. Z tego czasu pochodzą również informacje o radzie miejskiej, ratuszu, szpitalu i szkole funkcjonujących w Złotoryi.

Od połowy XIV wieku miasto otaczane było murami obronnymi. Nie przeszkodziło to husytom kilkakrotnie złupić Złotoryję w latach 1427, 1428 i 1431. Po tych wydarzeniach mury miejskie umocniono dopiero pod koniec XV wieku. Miasta nie omijały także liczne pożary, powodzie oraz epidemie, które w dużym stopniu pustoszyły Złotoryję; w roku 1497 w wyniku zarazy umarło kilkuset mieszkańców, wielka powódź w roku 1608 pochłonęła co najmniej 50 osób, a w pięć lat później pożar zniszczył 571 domów, czyli prawie cały obszar dzisiejszej starówki.

Wielu zwolenników znalazł w Złotoryi protestantyzm; zaledwie 5 lat po wystąpieniu Marcina Lutra, w roku 1522 w kościele św. Marii wygłoszono pierwsze protestanckie kazanie, po którym większość mieszczan przyjęła nową religię. Kilka lat później rozpoczęło działalność protestanckie gimnazjum humanistyczne, które powstało na bazie szkoły miejskiej założonej w 1504 roku przez Hieronima Wildenberga. Renoma tej placówki była tak wielka, że rozważano nawet przekształcenie szkoły w uniwersytet.

W XVI wieku miasto kilkakrotnie zdobywano i łupiono podczas wojny trzydziestoletniej. W roku 1633 do miasta przybył naczelny dowódca wojsk cesarskich, Albrecht Wallenstein, który podobno tylko pod wpływem wspomnień lat spędzonych w tutejszej szkole nie dopuścił do zupełnego spustoszenia miasta. W II połowie XVII wieku miasto podupadło gospodarczo. W roku 1675 zmarł ostatni Piast legnicki, Jerzy Wilhelm, a w dwa lata po tym wydarzeniu Złotoryję nawiedziło trzęsienie ziemi, wskutek którego uszkodzeniom uległy mury miejskie i niektóre budynki. Dopiero w tatach 30-tych XVIII wieku zaczęło odżywać sukiennictwo, dzięki czemu Złotoryja stała się jednym z głównych ośrodków tej wytwórczości na Dolnym Śląsku.

W epoce napoleońskiej Złotoryja i okolice były świadkami kilku starć wojsk prusko - rosyjskich z francuskimi. W roku 1813 pod Wilczą Górą i w samym mieście Francuzi odnieśli jedno z ostatnich śląskich zwycięstw. Wojny napoleońskie przyczyniły się do znaczącego zmniejszenia liczby mieszkańców. Podupadło sukiennictwo. W II połowie XIX wieku w mieście powstało kilka większych zakładów przemysłowych. Duże znaczenie miała fabryka kapeluszy i kapliny, prężnie działały dwie firmy budowlane oraz fabryka papierosów, rozbudowano nowoczesny browar. Działały trzy drukarnie, dzięki którym ukazywały się lokalne gazety , czasopisma, książki i widokówki. W roku 1862 w Złotoryi uruchomiono stację telegrafu, a w 32 lata później pokazały się w mieście pierwsze telefony. Duże znaczenia dla rozwoju Złotoryi miały połączenia kolejowe: z Legnicą, Świerzawą i Chojnowem.

Podczas I wojny światowej w mieście stacjonował garnizon wojskowy, później osiedlali się tutaj emigranci z Wielkopolski i Górnego Śląska. W latach dwudziestych XX wieku podjęto bez większych rezultatów próby eksploatacji złota. W roku 1939 w pobliskim Wilkowie i Nowym Kościele rozpoczęto wydobywanie miedzi. Kopalnie zamknięto w latach siedemdziesiątych, z powodu odkrycia znacznie większych złóż w okolicach Lubina.

W lutym 1945 r. Złotoryję i okolice zdobyły wojska radzieckie pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa. Miasto stało się częścią Polski, a dotychczasowi mieszkańcy zostali wysiedleni do Niemiec.

W Złotoryi żywe są tradycje górnicze – w roku 1992 założone zostało Polskie Bractwo Kopaczy Złota, które corocznie organizuje krajowe i międzynarodowe zawody w płukaniu tego szlachetnego kruszcu . Złotoryję zamieszkuje obecnie prawie szesnaście i pół tysiąca stałych mieszkańców.