Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Cieplice, to uzdrowiskowa część Jeleniej Góry, a zarazem najstarsze polskie uzdrowisko. Do połowy lat siedemdziesiątych XX-tego wieku Cieplice Śląskie Zdrój istniały jako oddzielne miasto, którego początki sięgają drugiej połowy XIII wieku – już wtedy bowiem znane były tutejsze ciepłe źródła, od których miejscowość wzięła swoją nazwę.

Okoliczności powstania Cieplic skryte są w mrokach przeszłości. Legenda opowiada jednak, że wzięły one początek od dworku myśliwskiego wzniesionego przy źródłach, których woda uzdrowiła jelenia zranionego przez księcia Śląskiego Bolesława Wysokiego, który polował w pobliskich lasach. O ścisłym związku miejscowości z ciepłymi źródłami świadczy najstarszy zachowany dokument, który ich dotyczy. W 1281 r. książę lwówecki Bernard podarował zakonowi joannitów ze Strzegomia tutejsze źródła i okolicę. Joannici, znani przede wszystkim jako zakon szpitalików opiekujący się chorymi wznieśli w Cieplicach w roku 1288 pierwszy gościniec dla chorych.

W drugiej połowie XIV wieku nowym właścicielem Cieplic został Gotsche Schoff, rycerz na usługach księcia Bolka II Świdnicko - Jaworskiego. W rękach jego potomków, Schaffgotschów, miejscowość pozostawała przez następne stulecia. Protoplasta tego znakomitego rodu w 1403 r. oddał jedno z dwóch znanych w owym czasie źródeł cystersom sprowadzonym z Krzeszowa. Od tej pory zarówno Schaffgotschowie jak i zakonnicy prowadzili tutaj działalność leczniczą. Już w XVI w. do cieplickiego zdroju licznie przybywali kuracjusze z całej Rzeszy, a także z Polski. Wraz z Królestwem Czeskim w 1526 r. Cieplice weszły w skład monarchii habsburskiej. W 1569 r. medyk Caspar Hoffmann zbadał i opisał tutejsze wody termalne. Po nim, w roku 1607 , uczynił to Caspar Schwenkfeldt, wybitny przyrodnik, lekarz miejski z Jeleniej Góry.

Po pożarze zamku Chojnik w roku 1675 Schaffgotschowie przenieśli swą siedzibę rodową do renesansowego pałacu w Cieplicach. Wiele wskazuje na to, że na przeprowadzce tej, poprzedzonej rozbudową starego pałacu, w sporym stopniu zaważyła historia Hansa Ulricha Schafgotscha , który za udział w spisku Wallensteina został stracony w Ratyzbonie w roku 1635, a jego rozległe włości przeszły na własność cesarza Ferdynanda II. Wojna trzydziestoletnia w dużym stopniu odcisnęła się na historii Cieplic i zahamowała dalszy rozwój uzdrowiska.

Druga połowa XVII w. to okres częstych kuracji znakomitych osobistości z Polski, co związane jest zapewne z "ambasadorowaniem" Christopha Leopolda Schaffgotscha na dworze polskim. Jego gośćmi byli m.in. kanclerz wielki litewski Albrycht Stanisław Radziwiłł, kasztelan wieluński Zygmunt Zapolski , książę Michał Kazimierz Radziwiłł oraz prymas Michał Radziejowski. Najznakomitszym gościem w Cieplicach była jednak królowa polska Marysieńka Sobieska, która bawiła tu z licznym dworem w 1687 r. Jej wizyta na długo zapadła w pamięć Ciepliczanom, którzy od tej pory każdorazowo z okazji rocznic i uroczystości obchodzonych w kurorcie, w rozmaity sposób przypominali pobyt u wód małżonki Jana Sobieskiego III.

Przełom wieków XVIII i XIX przyniósł również wizyty wielu znakomitości; w 1790 roku gościł w kurorcie Johann Wolfgang Goethe, dziesięć lat później przybył do Cieplic król pruski Fryderyk Wilhelm III z żoną, w tym samym roku uzdrowisko odwiedził John Quincy Adams, późniejszy prezydent USA. Dwukrotnie przyjeżdżał tutaj Hugo Kołłątaj, U wód gościli również Józef Wybicki oraz księżna Izabella Czartoryska. Na przestrzeni wieków dużym zmianom ulegał wygląd i wystrój cieplickiego pałacu oraz jego najbliższego otoczenia. W roku 1720 obok rezydencji powstała barokowa oficyna, dzieło znanego budowniczego, Eliasza Scholza. Na tyłach pałacu rozciągał się francuski ogród z altanami, domkami letnimi i fontannami. Pięćdziesiąt lat później pałac i przybudówkę poddano renowacji, podczas której budynek przykryto mansardowym dachem. W nowym kształcie rezydencja istniała do 27 października 1777 roku, kiedy strawił ją pożar.

Odbudowa pałacu trwała całe ćwierćwiecze; w latach 1784 – 1809 hrabia Johann Nepomuk von Schaffgotsch zlecił budowniczemu Janowi Grzegorzowi Rudolfowi z Opola postawienie nowej rezydencji. W tym celu w roku 1792 został rozebrany barokowy pałacyk. W wyniku przeprowadzonych prac powstała okazała, trójpiętrowa budowla z trzema szerokimi skrzydłami. Front budowli zdobiły dwa portalowe ryzality o bogatej ornamentyce. Od tego czasu aż do dnia dzisiejszego architektura pałacu dominuje nad Cieplicami. Na szczególna uwagę zasługuje również wnętrze rezydencji, szczególnie wielka sala balowa, strojna w empirowa sztukaterię. Po sekularyzacji dóbr cystersów Schaffgotschowie nabyli w 1812 r. zdrój klasztorny. W ten sposób w ich rękach znalazło się całe uzdrowisko. Od II połowy XIX w. wielką atrakcją Cieplic stały się zbiory Schaffgotschów. Należały do nich m.in.: biblioteka, zbrojownia oraz kolekcje etnograficzna i mineralogiczna. Największą sławą cieszył się jednak gabinet ornitologiczny uchodzący za największą prywatna kolekcję w Europie. W południowej, odgraniczonej dwoma skrzydłami stronie pałacu założono w 1819 roku rozległy park w stylu angielskim, otwarty dla publiczności. Bawiący w Cieplicach kuracjusze mieli również do dyspozycji jedna z najpiękniejszych w tym czasie na Śląsku budowli klasycystycznych, tak zwaną „Galerię” powstałą w latach 1797 – 1800 według projektu architekta Karla Gottfrieda Geislera. W pobliżu „Galerii” powstał niewielki teatr pałacowy. W roku 1838 rozszerzono park, a rok później podjęto przebudowę niektórych części rezydencji przystosowując je do gustu epoki. Ostatnim niemieckim właścicielem cieplickiego pałacu był w latach 1907 – 1945 hrabia Rzeszy, Fryderyk Schaffgotsch.

Po zakończeniu wojny zachowany w dobrym stanie pałac służył jako lazaret. Cenne zbiory Schaffgotschów zostały po części wywiezione, po części zniszczone lub rozszabrowane. Podobny los spotkał umeblowanie rezydencji. Należy jednak podkreślić że następujące po sobie w latach 1948 – 1951 przebudowy nie uszkodziły pomieszczeń reprezentacyjnych; zachowały się oryginalne boazerie i tapety, stiukowe sufity jak również fajansowe piece i niektóre kryształowe żyrandole. Powojenne losy cieplickiego pałacu były dość łaskawe dla zabytkowych wnętrz; w rezydencji mieścił się najpierw internat szkolny, później pełniła ona funkcje domu wczasowego dla funkcjonariuszy Rady Państwa. Przez pewien czas w pałacu mieściła się siedziba Związku Harcerstwa Polskiego.

Od połowy lat siedemdziesiątych gospodarzem zabytku została Politechnika Wrocławska, co w zdecydowanie pozytywny sposób odbiło się na wyglądzie pałacu. W sporej części pomieszczeń cieplickiego pałacu znajdują się obecnie laboratoria i sale dydaktyczne politechniki. W kilku pokojach pracuje administracja uczelni. Tuż obok Wielka sala Balowa pełniąca dzisiaj funkcję akademickiej auli, utrzymana jak niegdyś w kolorze błękitnym, pyszni się swoim nieskazitelnym, przebogatym wystrojem. Na tej samej kondygnacji znajdują się inne równie piękne wnętrza pamiętające czasy największej świetności rezydencji.

Dzisiejsi gospodarze pałacu dumni są ze swoją siedziby. Na utrzymanie pałacu, niezbędne remonty i prace konserwacyjne przeznaczane są każdego roku niemałe środki. Zdaniem władz uczelni są to jednak naturalne obowiązki ciążące na użytkownikach wspaniałej rezydencji. Wyraźnego wyartykułowania i podkreślenia wymaga stosunek władz uczelni do turystów , którzy zaintrygowani przepiękną elewacją pałacu zechcą obejrzeć również jego wnętrza. Pomimo, że w wielu salach odbywają się w tym czasie zajęcia dydaktyczne, politechnika nie zamyka swoich drzwi przed zwiedzającymi.

Do najciekawszych zabytków Cieplic należy również kościół barokowy pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela z lat 1712-14, oraz zespół klasztorny, który powstawał stopniowo od XVI do XVIII wieku za sprawą krzeszowskich Cystersów. Pod kościołem znajduje się krypta ze szczątkami dawnych właścicieli Cieplic – Schaffgotschów. Dziedziniec kościelny (dawny cmentarz) oddziela od ulicy kamienny mur z płytami nagrobnymi Schaffgotschów, z lat 1579-1624 . Dziedziniec zamyka wolno stojąca dzwonnica z 1710 roku. Przy północnym murze dziedzińca barokowa kolumna Świętej Trójcy z 1724 roku, postawiona w miejscu historycznej lipy, pod którą 16 czerwca 1403 roku dokonano fundacji cysterskiej prebendy. Podczas wycieczki do Cieplic oprócz zwiedzenia przepięknego pałacu Schaffgotschów warto wybrać się na spacer po okolicznym parkach Zdrojowym i Norweskim. W tym pierwszym każdego roku w maju odbywają się imprezy Wiosny Cieplickiej mającej ponad trzydziestoletnią historie. W położonym nieco dalej w Parku Norweskim Muzeum Ornitologicznym kontynuującym świetne tradycje dawnych gospodarzy Cieplic obejrzeć można interesujące zbiory i okolicznościowe wystawy związane tematycznie ze światem przyrody.

TADEUSZ SIWEK