Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Nowogrodziec jest niewielkim, miastem położonym na prawym, śląskim brzegu Kwisy w miejscu, gdzie uchodzi do niej potok Iwnica. W 1959 r. przyłączono do niego leżącą na przeciwległym, łużyckim brzegu, starą wieś Ołdrzychów. Najstarszym znaleziskiem archeologicznym, świadczącym o pobycie człowieka na terenie dzisiejszego Nowogrodźca, jest rzymska moneta cesarza Septymiusza Sewera (193–211 r. n.e.). Z kolei najstarsze wzmianki pisane o Nowogrodźcu pochodzą z XIII w. Według nich książę Henryk Brodaty wybudował w roku 1202 zamek na granicy z Łużycami przy starej osadzie, leżącej na szlaku handlowym prowadzącym z Wrocławia (a nawet Kijowa) do Lipska i dalej na zachód, zwanym „Wysoką Drogą” (Via Regia). W 1217 r. książę miał ofiarować zamek swojej żonie – Jadwidze Śląskiej, która przekazała go jako uposażenie zakonowi magdalenek. Według innych źródeł w 1217 r. wzniesiono klasztor augustianów, który dopiero 30 lat później przekazano magdalenkom. Niezależnie od tego jak było naprawdę, faktem jest, że nowogrodziec od połowy XIII w. był siedzibą klasztoru magdalenek, które wywarły duży wpływ na jego dzieje, podobnie jak benedyktynki w Lubomierzu. W 1233 r. książę Henryk Brodaty nadał osadzie lwóweckie prawa miejskie.

Kościół parafialny wzniesiono w Nowogrodźcu w połowie XIII w. prawdopodobnie od tego okresu miasto znajdowało się w rękach prywatnych, często zmieniając właścicieli. Od 1413 r. klasztor miał prawo osądzać mieszkańców Nowogrodźca. W 1427 i w 1429 r. miasto najechali husyci, którzy spalili i splądrowali klasztor. Po wojnach husyckich Nowogrodziec został otoczony murami obronnymi, w obrębie których znajdowały się ufortyfikowane bramy. Od 1470 r. znany jest z najstarszej zachowanej pieczęci herb miasta.

Klasztor wkrótce stał się właścicielem pobliskich wsi – Ołdrzychowa, Milikowa Kierżna, Brzeźnika, Parzyc, Radostowa i części Nowej Wsi. W XVI w., podobnie jak wiele miast śląskich w tym czasie, Nowogrodziec przeżywał on okres prosperity, związany w jego przypadku z garncarstwem. Lata pomyślności przeplatały się z latami klęsk. Nowogrodziec był przez nie doświadczany bardzo często. Prócz wojen pustoszących cały region miasto nękały wielkie pożary (1291, 1410, 1490, 1496, 1510, 1672, 1717, 1726, 1750, 1766, 1813), zarazy (1297, 1496, 1527, 1625, 1631) i powodzie (1801, 1803, 1851, 1854, 1858, 1897). Do tego dochodziły zatargi z klasztorem na tle własności praw, np. do warzenia piwa.

Reformacja szerząca się szybko na całym Śląsku nie rozwinęła się w Nowogrodźcu, podobnie jak w innych włościach klasztornych, bowiem ewentualnych odstępców od wiary mogły spotkać represje ze strony klasztoru – właściciela miasta. Jako miasto graniczne (Kwisa do 1815 r. stanowiła granicę między łużycami a Śląskiem) Nowogrodziec był siedzibą posterunku celnego przy przeprawie przez Kwisę.

9 marca 1620 r. przybył do nowogrodźca czeski „król zimowy”, Fryderyk V. Zażądał on od klasztoru złożenia hołdu. Spotkawszy się z odmową, nałożył na klasztor kontrybucję w wysokości 16.000 talarów. Podczas wojny trzydziestoletniej miasto bardzo ucierpiało wskutek licznych kwaterunków i przemarszów wojsk. W 1652 r. spłonął prawie cały klasztor. Opustoszałe w wyniku działań wojennych miasto powoli się odbudowywało. Przyczyniło się do tego garncarstwo, rozwijające się w oparciu o miejscowe złoża iłów. W 1689 r. założono tu cech garncarzy. Nowogrodziec zawsze rywalizował w produkcji garncarskiej z Bolesławcem. Pierwszą w mieście garncarnię założył w 1547 r. przybyły z Bolesławca Jonas Anders. W 1689 r. miejscowi garncarze połączyli swoje zakłady i założyli pierwszy cech. W roku 1853 mistrz garncarski z Nowogrodźca pobił rekord należący do garncarza z Bolesławca Joppego i zbudował garniec opatrzony następującym napisem: „Wykonany przez mistrza ceramicznego A. Francke w 1853 r. Mieści 2714 berlińskich kwart, co się równa 3107,53 litra”. Jeszcze większy garniec wyszedł w roku 1833 spod rąk nowogrodzieckiego mistrza garncarskiego Georga Buchwalda. Ten największy na świecie garniec miał objętość 8702 litry! W roku 1882 w mieście istniało 25 garncarni wyposażonych w 30 pieców ceramicznych, w których rocznie wykonywano 1260 wypaleń.

Po kolejnym wielkim pożarze z 1766 r., który całkowicie zniszczył miasto, odbudowano je z kamienia w stylu barokowym. Ostateczny kres blisko 600-letniej dominacji klasztoru magdalenek nad miastem położyła sekularyzacja w 1810 r. W pomieszczeniach poklasztornych znalazły miejsce instytucje użyteczności publicznej: szkoła, seminarium nauczycielskie i sąd.

Nie oszczędziły Nowogrodźca również działania wojen napoleońskich. Sąsiedztwo ważnego, europejskiego traktu handlowego, tzw. „Drogi Królewskiej” (Via Regia) sprowadzało do miasta nie tylko kupców na dwa doroczne jarmarki, ale też podążające nim wojska. Pięć lat po uwolnieniu się miasta od dominacji klasztoru zaszła kolejna ważna zmiana. Nowogrodziec przestał był miastem granicznym wskutek zagarnięcia przez Prusy wschodniej części Górnych łużyc. W 1817 r. ukazała się pierwsza miejscowa gazeta. W owym czasie większość mieszkańców Nowogrodźca trudniła się rzemiosłem, przede wszystkim sukiennictwem, szewstwem, piekarstwem, rzeźnictwem, krawiectwem i garncarstwem. Znacznie później niż w innych śląskich miejscowościach, bo dopiero w 1886 r. wzniesiono w Nowogrodźcu świątynię protestancką.

Duże znaczenie miało otwarcie w 1904 linii kolejowej, łączącej Nowogrodziec z Zebrzydową i Lwówkiem Śl. W roku 1933 uroczyście obchodzono 700-lecie miasta i 350-lecie „Bractwa Kurkowego”. niestety, Nowogrodźca nie oszczędziły działania drugiej wojny światowej. W wyniku zaciętych walk pomiędzy wojskami niemieckimi, a Armią czerwoną na początku roku 1945 zniszczona została prawie cała zabytkowa zabudowa miasta.

Po wojnie, podobnie jak okoliczne miejscowości, Nowogrodziec został zasiedlony głównie przez Polaków przybyłych z „centrali” oraz z Bośni – Hercegowiny (Polacy pojawili się w północnej Bośni i Hercegowinie w ramach akcji kolonizowania przez monarchię austro-węgierską terenów zdobytych na Turcji. W latach 1895–1905 osiedliło się tam ponad 4.000 Polaków pochodzących przeważnie z Galicji i Wołynia.), a także ze Świrza koło Lwowa. Początkowo, do 1947 r. miasto nosiło nazwę Nowimburk, póxniej tutejsza stacja kolejowa oznaczona była jako Nowogród nad Gwizdem. W następnych latach odbudowywano tutejsze zakłady przemysłowe, powstały kopalnie iłów ceramicznych. Znana w kraju była wytwórnia artykułów biurowych „Veritas”. W wyniku tych działań Nowogrodziec nabrał charakteru miejscowości przemysłowej.

Ratusz miejski w swej w obecnej postaci powstał w 1795 r. w wyniku przebudowy przez murarza Menzla z Bolesławca i cieślę Antoniego Zugehoera z nowogrodźca budowli wzniesionej na miejscu ratusza wzniesionego po wojnie trzydziestoletniej, a który spłonął w 1726 r. podczas wielkiego pożaru całego miasta. Sygnaturka z zegarem dostawiona została później. Obok ratusza, w miejscu dawnej fontanny, usytuowano posąg św. Jana nepomucena z 1723 r.

Kościół św. Piotra i Pawła wspomniano po raz pierwszy w dokumencie z 1247 r. Świątynia ta wielokrotnie niszczona i odbudowywana padła ostatecznie pastwą pożaru w 1774 r. Obecny, barokowy kościół wzniesiono w latach 1788–1793 według projektu Johanna Georga Rudolfa z Opola. (Prawdopodobnie jest to ta sama postać, której przypisywane jest wybudowanie w okolicy wielu budowli, m.in. pałacu Schaffgotschów w Cieplicach i kościoła św. Bartłomieja w Wojciechowie). Późnobarokowy wystrój wnętrza (ołtarz główny i ołtarze boczne) wykonali twórcy z Krzeszowa – snycerz Heinze, rzeźbiarz B. Herden oraz J. Neumann z Lubawki pod koniec XVIII w. Z tego samego okresu pochodzą też organy. Neorenesansowa wieża z charakterystycznym neorenesansowym hełmem projektu Richarda Schillera dostawiona została w latach 1879–1880 na miejscu starszej, która groziła zawaleniem. Kościół restaurowano w latach 1881, 1964, 1973–1974 oraz w latach 90. XX w. Na murach zewnętrznych świątyni zachował się szereg płyt nagrobnych z XVI–XVIII w. Pomiędzy nimi widnieje kamień węgielny z 1562 r., związany zapewne z odbudową dawnej świątyni.

Opodal wejścia do kościoła wznosi się barokowa kolumna Trójcy Świętej, ufundowana w 1694 r. przez proboszcza Martina Rimplera. Obok kościoła znajdują się ruiny klasztoru magdalenek. W obecnej formie powstał on w wyniku barokowej przebudowy (dokonanej w 1769 r.) dawnego klasztoru zniszczonego wskutek pożaru w 1723 r., Kompleks poddano częściowej przebudowie w XIX w., po sekularyzacji dóbr zakonnych przystosowując go do pełnienia rozmaitych funkcji świeckich. Zabudowania klasztorne zniszczone zostały pod koniec wojny oraz w trakcie powojennych licznych dewastacjach. Do naszych czasów przetrwały jako ruina. Stojącą przed kościołem barokową plebanię wzniesiono w 1769 r. jako szkołę parafialną. Pod koniec XIX w. budynek mieścił szkołę rękodzieła. Widniejąca na niej tablica pamiątkowa informuje, że w tym miejscu urodził się znany autor pieśni kościelnych, Józef Ignacy Schnabel. Od południa ze świątynią sąsiaduje dawna plebania, wzniesiona także w stylu barokowym w roku 1788.

Mury miejskie otaczały Nowogrodziec ponoć już w 1316 r., chociaż niektóre źródła podają, że miasto otoczono fortyfikacjami po najazdach husyckich. Fragmenty zachowane do dziś po południowej i wschodniej stronie starego miasta wzniesione zostały na przełomie XIV i XV w. Pierwotnie w ciągu murów istniały dwie bramy: Górna i Dolna oraz 9 półokrągłych baszt łupinowych. Później wybito w nich furty: Bolesławiecką i Lubańską. Fortyfikacje otaczały miasto oraz klasztor magdalenek. Ponieważ przestały pełnić funkcje obronne, znaczną ich część rozebrano w XIX w. W budynku dawnego młyna przy ul. Młyńskiej istnieją do dziś stare urządzenia do mielenia zboża a w jego ściany wmurowano kilka kół młyńskich. Prócz tego w rynku i kilku pobliskich uliczkach zachowało się kilkadziesiąt kamieniczek typowych dla małomiasteczkowej zabudowy miast śląskich XIX w.

Obecnie miasto utrzymuje partnerskie kontakty z niemiecką miejscowością Großdubrau, a także uczestniczy w działaniach związku o nazwie „Partnerstwo Miast Kaolinowych”, który skupia 8 miejscowości związanych z wydobywaniem i przetwórstwem kaolinu. Prócz Nowogrodźca należą do niego niemieckie Hirschau, Koenigswartha, Mügeln, Sornzig-Ablaß, Tirschenreuth, Schnaittenbach oraz nová Role w Czechach. W 2008 r. w Nowogrodźcu mieszkało 4.144 osób. Miasto zajmuje powierzchnię 16,1 km².

 

Opracowała MJ