Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Wieś powstała pod koniec XIII w., wzmiankowana jako posiadłość rycerska. Dziś niepozorna była najstarszą i największą posiadłością w okolicy. Obejmowała obszar obecnej Miedzianki.
Panem tej okolicy pomiędzy Wołkiem, a Górami Ołowianymi był „Albert z Bawarii”. Nazywano go „Pan na Mniszkowie”, przypisywano mu również tytuł „de cuprifondina in montibus” – Pan Kopalni Miedzi.

Z 30 grudnia 1310 roku pochodzi dokument poświadczony przez księcia świdnickiego Bernarda, który zawiera pierwszego znanego właściciela wsi – Alberta Baiera. Był to majętny pan, bowiem dokumentem tym przekazywał klasztorowi w Lubiążu część swoich dóbr. Majątek w Mniszkowie obejmował wówczas obszar przyszłych Janowic Wielkich i Miedzanki. Pierwszy posiadacz tych ziem otrzymał od panującego księcia prawo do korzystania z bogactw mineralnych. Panujący książe zastrzegł sobie tzw. „dziesięcinę”. Działalność kopalni zorganizowana w oparciu o stare saksońskie prawo górnicze, rozwijała się w ciągu pierwszych 100 lat ogromnie. Właściciel ziemi sam nie trudnił się wydobyciem. Poprzez tzw. prawo nadania przekazywał on wydobycie grupie chłopów albo obywateli, którzy następnie tworzyli bractwo. Tak przekazywano pojedyncze lub kilka pól wydobywczych w lenno. Także pojedynczym chłopom zezwalał on na poszukiwanie bogactw mineralnych w swoich posiadłościach. Zyskiem się dzielono.

W rękach Alberta Baiera i jego syna Heinricha, Mniszków pozostawał do 1370 roku. Heirich Baier sprzedał 17 listopada 1370 roku część swojej siedziby i kopalnie, ponieważ nie był zadowolony z dochodów. Księżna Agnes potwierdziła w dokumencie tę sprzedaż. Ponadto otrzymał od księżnej Agnieszki, wdowy po księciu świdnicko-jaworskim Bolku II przywilej na poszerzanie robót górniczych na terenie Gór Ołowianych.
W roku 1374 sprzedał on już całą swoja siedzibę szlachetnemu panu Clericus Bolze, który prawdopodobnie wzniósł pobliski zamek Bolczów. Jednak według innych wiadomości zamek ten był zbudowany w latach 1163-1201 przez księcia Bolesława Długiego dla ochrony leżących w okolicy domów i kopalni.

Około 1372 roku nastąpiło odłączenie domów położonych na Miedzianej Górze (Miedziance) od Mniszkowa.
W okresie wojen husyckich bardzo często zmieniali się właściciele. Do 1434 roku posiadaczem był Hermann Czyrn (Czetteras), potem Hans Kunz oraz Willrich i Heine z Lubomierza. Rezydowali oni na zamku Sokolec (Trzcińsko), który cieszył się wówczas sławą gniazda rycerzy-rozbójników.
Do roku 1512 Mniszkowem władał starosta książe świdnicko-jaworski Konrad von Hochberg. Ten ostatni jest rycerzem na zamku Furdtenstein (zamek Kasiąż) z mocy nadania czeskiego naczelnika Świdnici i Jawora. 15 października 1512 roku sprzedał wsie Mniszków, Miedziankę, Janowice i zamek Bolczów razem z wszystkimi kopalniami i placami kopalnianymi Hansowi Diepold von Burghaus. Umowa ta została w 1514 roku zatwierdzona przez króla Czech Władysława.
W 1537 roku sprzedał on dobra w Mniszkowie, Miedziance i Janowicach królewskiemu sekretarzowi Jobstowi Ludwigowi Dietzowi. On wydał w 1539 roku nowe prawo górnicze mające 113 artykułów, w którym 13 artykuł traktował o zwolnieniach kopalń z podatków.
Mimo tego po 4 latach tj. w roku 1543 sprzedał wszystkie swoje posiadłości braciom Hansowi i Franzowi Hellmann. Stworzyli oni warzelnie miedzi do wytwarzania siarczanu miedzi, z którego robiono niebieską farbę do farbowania chust.
Z braci Hellmann starszy był Hans. Gdy on zmarł, dobra przeszły we władanie Franza. Do roku 1598 zarządzał nimi razem z Georgiem Ruder i Wolf-Gotschem von Kanast.
Franz Hellmann posiadał dwóch synów o imionach: Franz (starszy) i Hans (młodszy). Dnia 5 marca 1562 roku Hellman, przekazuje swoim synom dokument określający, że majątkiem mają się podzielić ugodowo. Bracia mieli losować; 16 marca 1562 roku ciągnięto losy. Młodszy Hans otrzymuje Mniszków i obie części Janowic, a Franz otrzymuje Miedziankę.
Powyżej zabudowań Mniszkowa tworzy się osada, która nigdy nie stała się samodzielna wsią. Jest nią Kreuzwiese (tak nazywanao do około 1946 roku) lub Gniewczyce. Zamieszkiwali ją drwale, kurzacy, którzy wypalali węgiel dzrewny dla hut i pozyskiwali drewno dla kopalń. Nazwę osady wywiedziono od stojącego przy drodze starego krzyża pokutnego (tzw. krzyż pojednania lub krzyż pokutny - monolityczna, prosta i surowa forma w kształcie krzyża, wykonana z miejscowego materiału). Później koło niego stanęła znana gospoda „Kreuzschenke”. W 1786 roku mieszkało tam 17 zagrodników. Po upadku górnictwa osada wegetowała dzięki pasterstwu i tkactwu chałupniczemu. Po 1945 roku osada wyludniła się, części domów w ogóle nie zasiedlono, a z czasem wszystkie popadły w ruinę lub zostały rozebrane. Zaginął nawet krzyż pokutny, który dopiero w 1972 roku odnaleziono i przeniesiono do Rędzinek. Obecnie po tej niewielkiej osadzie zostały dobrze widoczne miedze i dzielące pola murki z luźno ułożonych kamieni oraz porastające je jarząby i zdziczałe drzewa owocowe.

W XVI wieku tereny pomiędzy Mniszkowem, a Janowicami i Miedzianką zaczęto eksploatować górniczo. Powstała tu najpierw sztolnia odwadniająca w Dolinie Hutniczego Potoku. Majątek w Mniszkowie znów zmienia właściciela. Jest nim hr. von Szafgotsch i wdowa Hedwig von Szaffgotsch. Panują do 1660 roku, potem przechodzi do von Mauschwitzów. Od 1679 roku Mniszków należy do hr. von Promnitzów i od XVIII w. do 1945 roku do hr. zu Stolberg-Werigerode. Wszyscy oni rezydowali w Janowicach Wielkich.

W czasach rozwoju Miedzianki, Mniszków pozostał w jej cieniu i już nigdy się nie rozwinął. W 1726 roku płacono z niego 337 talarów podatku, a w 1765 wartość majątku hr. von Promnitza w Mniszkowie szacowano na 3 120 talarów, a więc nie była to zbyt bogata posiadłość. Mieszkało tu 17 kmieci, 22 zagrodników i 32 chałupników. Wśród nich 21 rzemieślników, głównie tkaczy chałupników. Wymieniano tez 31 wolnych ludzi, przede wszystkim górników.
W 1786 roku w Mniszkowie mieszka 17 kmieci, 53 zagrodników i 6 chałupników.
W 1825 roku liczyła 93 domy. We wsi znajdowała się szkoła ewangelicka z nauczycielem. Kopalnia „Morgentothe” była wówczas nieczynna.

Mieszkańcy trudnili się głównie tkactwem chałupniczym, pracowało 121 warsztatów tkackich. W 1840 roku dodatkowo wymieniono w spisie jeszcze gospodę, pracowało 11 warsztatów tkających wełnę i 89 tkających płótno, działało ponad 15 innych rzemieślników.

W 1868 roku zaczęto ponownie eksploatować sztolnie „Einigkeit” i wydrążono nową „Victor”. Jednak prace nie przynosiły zysków i górnictwo w rejonie Mniszkowa, Miedzianki zaczęło upadać.
W 1902 roku powołano nowe przedstawicielstwo „Boberthalter Erzbergwerke”, które w 1907 roku wchłonęło „Kupfererzbergwerk Waltersdorf”, eksploatujące złoża na terenie Mniszkowa.
Nie miało to większego wpływu na Mniszków, który przez cały czas pozostawał przede wszystkim wsią rolniczą i majątkiem ziemskim, ale od połowy XIX w. dał się zauważyć wyraźny spadek liczby mieszkańców. Pomimo ładnego położenia Mniszków nie stał się letniskiem, chociaż prowadziła tedy dość popularna trasa wycieczkowa na Wołek i Krzyżową Hale, a nawet nieco okrężna do Bolczowa. Po 1945 r. Mniszków znacznie wyludnił się, zwłaszcza w górnej części, gdzie całkowicie zniknęły domy Gniewczyc. Pozostał jednak wsią rolniczą, której nie grozi zanik. W latach 1949-54 w całej okolicy prowadzono poszukiwania rud uranu, czego ślady są widoczne do dzisiaj. Ze względu na wysokie położenie i trudne warunki glebowo-klimatyczne niesprzyjające rolnictwu, wieś nie ma perspektyw rozwojowych, ale w ostatnich latach pojawiło się nowe budownictwo, głównie w postaci domów letniskowych w luźnej zabudowie.
Mniszków zachował w części pierwotny układ wsi łańcuchowej i część domów murowanych z XIX wieku.

  Tadeusz Siwek